অসমৰ বস্ত্ৰশিল্পৰ এক অমূল্য সোণালী বিস্ময় – মুগা চিল্ক
Read this in-বাংলা /हिन्दी/English
ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় ৰাজ্য অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ পৰা অহা ‘মুগা চিল্ক’ কেৱল এক কাপোৰ নহয়, ই এক ঐতিহ্য। মুগা চিল্কক সকলো চিল্কৰ ৰজা বুলি কোৱা হয় আৰু বৰ্তমান এই চিল্কৰ প্ৰতি কিলোগ্ৰামৰ মূল্য প্ৰায় ৪০০০০ – ৫০০০০ (চল্লিছ হাজাৰ টকাৰ পৰা পঞ্চাশ হাজাৰ টকা)। বিশ্বৰ আন ক’তো এই বিশেষ ধৰণৰ ৰেচম পোৱা নাযায়। ইয়াৰ উজ্জ্বল সোণালী আভা আৰু দীৰ্ঘস্থায়িত্বৰ বাবে ইয়াক ‘সোণালী আঁহ’ (Golden Fiber) বুলি কোৱা হয়। সাধাৰণতে খাঁটি মুগা চিল্কৰ শাৰী ১০০ বছৰৰো অধিক সময়লৈকে অক্ষত অৱস্থাত থাকে।
কিয় মুগা চিল্ক অনন্য?
মুগা চিল্কৰ সৌন্দৰ্য কেৱল বাহিৰতে নহয়, চিকিৎসা বিজ্ঞানতো ইয়াৰ গুণাগুণ প্ৰমাণিত হৈছে। ই ছালৰ বাবে অত্যন্ত আৰামদায়ক আৰু একজিমা বা এলাৰ্জীৰ দৰে সমস্যাত আক্ৰান্ত লোকৰ বাবে সৰ্বোত্তম সাজপাৰ। ইয়াৰ উপৰিও এই প্ৰাকৃতিক আঁহে আমাৰ ছালক সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ (UV rays) পৰা ৰক্ষা কৰে। বৰ্তমানৰ বহনক্ষম ফেশ্বনৰ (Sustainable Fashion) জগতত ই ১০০% জীৱ-পচনশীল (Biodegradable) আৰু পৰিৱেশ অনুকূল।
মুগা চিল্কৰ অনন্য বৈশিষ্ট্য
১. প্ৰাকৃতিক সোণালী ৰং: এই চিল্কৰ বিশেষত্ব হ’ল ইয়াৰ ৰং। ইয়াক কৃত্ৰিমভাৱে ৰং কৰা নহয়, পোকৰ পৰাই এই সোণালী আভা পোৱা যায়।
২. দীৰ্ঘস্থায়িত্ব: কোৱা হয় যে এখন মুগা শাৰী তাৰ গৰাকীতকৈয়ো বেছি দিন টিকি থাকে। সময়ৰ লগে লগে ইয়াৰ উজ্জ্বলতা নকমে, বৰঞ্চ বৃদ্ধিহে পায়।
৩. আভিজাত্যৰ প্ৰতীক: প্ৰাচীন কালত অসমৰ আহোম ৰাজবংশৰ ৰজাসকলে এই চিল্ক ব্যৱহাৰ কৰিছিল। আজিও ই আভিজাত্য আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰতীক।
উৎপত্তি আৰু বোৱা প্ৰক্ৰিয়া
Antheraea assamensis নামৰ এবিধ বিশেষ প্ৰজাতিৰ ৰেচম পোকৰ পৰা মুগা চিল্ক তৈয়াৰ কৰা হয়। এই পোকবোৰ মূলতঃ ‘চোম’ আৰু ‘সোৱালু’ গছৰ পাত খাই ডাঙৰ দীঘল হয়। গোটেই বছৰটোত মাত্ৰ তিনি মাহহে এই চিল্ক উৎপাদন কৰিব পাৰি। শিপিনীসকলে অত্যন্ত ধৈৰ্যৰে এই পোকবোৰৰ পৰা সোণালী সুতা সংগ্ৰহ কৰে আৰু তাঁতশালত বৈ অপূৰ্ব শাৰী আৰু মেখেলা চাদৰ তৈয়াৰ কৰে। আচল মুগা শাৰীত সাধাৰণতে আৰ্হি বা ফুল বাছিবলৈ ‘এৰী’ (Eri) সুতা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অসমৰ পৰম্পৰাগত ‘কিংকাপ’ (Kingkhap) আৰু ‘পাৰ্বতী’ (Parboti) আৰ্হিবোৰ যেতিয়া বগা এৰী সুতা আৰু ৰঙীন মীনাকৰী কামৰ সৈতে শাৰীৰ জমিনত জিলিকি উঠে, তেতিয়া ই এক অপূৰ্ব ৰূপ ধাৰণ কৰে। আগৰ দিনত মুগা শাৰীত টান মাৰ (Starch) দিয়া হৈছিল, কিন্তু আধুনিক যুগত আমি পাতল মাৰ ব্যৱহাৰ কৰোঁ যাতে শাৰীখন শৰীৰৰ সৈতে ধুনীয়াকৈ মিলি থাকে।
মুগা চিল্কৰ শাৰী আৰু আৰ্হি
মুগা চিল্কৰে তৈয়াৰী শাৰী আৰু মেখেলা চাদৰত সাধাৰণতে প্ৰকৃতিৰ আৰ্হি দেখা যায়। জাপি, ঢোল, পেঁপা, ফুল আৰু লতাপাতৰ কাৰুকাৰ্যই এই শাৰীবোৰক অনন্য কৰি তোলে। বৰ্তমান যুগত শাৰীৰ লগতে মুগা চিল্কৰে কুৰ্তা, জেকেট আৰু আধুনিক সাজপাৰো তৈয়াৰ কৰা হৈছে।
১.সুতা প্ৰস্তুতি (Silk Reeling)
লেটাৰ (Cocoons) পৰা সুতা উলিওৱাৰ পিছত তাক পৰিষ্কাৰ কৰা হয়। এটা লেটাৰ পৰা ১০০০ মিটাৰলৈকে সুতা পোৱা যায়। মুগা চিল্কৰ প্ৰাকৃতিক সোণালী আভা ইমানেই উজ্জ্বল যে ইয়াত সাধাৰণতে কোনো কৃত্ৰিম ৰঙৰ প্ৰয়োজন নহয়। অৱশ্যে বোৱাৰ আগতে সুতাবোৰক মাৰ দি টান কৰি লোৱা হয় যাতে তাঁতশালত ব’বলৈ সুবিধা হয়।
২. তাঁত বা হেণ্ডলুম ছেটআপ
মুগা শাৰী সাধাৰণতে ‘থ্ৰ’-শ্বাটল’ (Throw-shuttle) বা ‘ফ্লাই-শ্বাটল’ (Fly-shuttle) পিট লুম বা ফ্ৰেম লুমত বোৱা হয়।
. দীঘ (Warp): শাৰীখনৰ দীঘলীয়াকৈ সুতা ছেট কৰা।
. বাণি (Weft): পথালিকৈ সুতা চলোৱা।
৩. আৰ্হি তৈয়াৰ কৰা পদ্ধতি (Traditional Motifs)
মুগা শাৰীত আৰ্হি বা ফুল বাছিবলৈ মূলতঃ দুটা প্ৰধান পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়:
. জেকাৰ্ড মেকানিজম (Jacquard Mechanism): আধুনিক হেণ্ডলুমত জেকাৰ্ড কাৰ্ড ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াত পাঞ্চ কৰা কাৰ্ডৰ জৰিয়তে শিপিনীয়ে ক’ত কোনডাল সুতা উঠিব সেয়া নিৰ্ধাৰণ কৰে, যাৰ ফলত জটিল আৰ্হিবোৰ ফুটি উঠে।
.অতিৰিক্ত সুতাৰ কাম (Extra Weft Technique): এইটোৱেই হেণ্ডলুমৰ আচল যাদু। শাৰীখনৰ মূল জমিন বোৱাৰ সময়ত বেলেগ ৰঙৰ (সাধাৰণতে ৰঙা, ক’লা বা সেউজীয়া) সুতা বা সোণালী-ৰূপালী জৰীৰে বেজী বা সৰু মাকো ব্যৱহাৰ কৰি হাতেৰে আৰ্হি তোলা হয়। ইয়াক স্থানীয় ভাষাত ‘ফুল বাছা’ বুলি কোৱা হয়।
৪. জনপ্ৰিয় কিছুমান আৰ্হি
মুগা শাৰীৰ আৰ্হিত অসমৰ প্ৰকৃতি আৰু সংস্কৃতিৰ চাপ স্পষ্ট হৈ থাকে:
. মিৰি ডিজাইন (Miri Design): জ্যামিতিক আৰ্হি।
. কাজিৰঙা মটিফ: হাতী, হৰিণ বা চৰাইৰ আৰ্হি।
. ফুল আৰু লতা-পাত: বিশেষকৈ ‘গড়গড়’ বা সৰু সৰু বুটা।
. জাঁপি আৰু ঢোল: অসমৰ সংস্কৃতিৰ প্ৰতীক হিচাপে এই আৰ্হিবোৰো পাৰি বা আঁচলত দেখা যায়।
৫. বোৱা প্ৰক্ৰিয়া
এগৰাকী দক্ষ শিপিনীয়ে প্ৰতিদিনে মাত্ৰ কেই ইঞ্চিমান মুগা শাৰীহে ব’ব পাৰে। এখন সম্পূৰ্ণ মুগা শাৰী তৈয়াৰ কৰিবলৈ আৰ্হিৰ জটিলতা অনুসৰি ১০ ৰ পৰা ৩০ দিন বা তাতকৈয়ো অধিক সময় লাগিব পাৰে।
চিনাৰ উপায়
উজ্জ্বল সোণালী ৰং: মুগা চিল্কৰ প্ৰাকৃতিক ৰং সোণালী। ই কোনো কৃত্ৰিম ৰং নহয়। ধোৱাৰ পিছত বা সময় পাৰ হোৱাৰ লগে লগে ইয়াৰ উজ্জ্বলতা নকমে, বৰঞ্চ বৃদ্ধিহে পায়। পোৰা পৰীক্ষা (Burn Test): শাৰীখনৰ চুকৰ পৰা এডাল সুতা উলিয়াই পুৰি চাওক। খাঁটি চিল্ক পুৰিলে মানুহৰ চুলি পোৰাৰ দৰে গোন্ধ ওলাব আৰু অৱশিষ্টখিনি ক’লা ছাইৰ দৰে হ’ব (যিটো আঙুলিৰে হেঁচি দিলে গুড়ি হৈ যাব)। যদি প্লাষ্টিক পোৰাৰ গোন্ধ আহে বা টান হৈ মেৰখাই যায়, তেন্তে বুজিব যে সেয়া মিশ্ৰিত বা কৃত্ৰিম চিল্ক।
স্পৰ্শ আৰু অনুভৱ: মুগা চিল্ক সাধাৰণতে অলপ খহটা বা দানাদাৰ টেক্সচাৰৰ হয়, কিন্তু পিন্ধিলে ই বহুত আৰামদায়ক। ই বেছি পিছল নহয়।
চিল্ক মাৰ্ক (Silk Mark): কিনাৰ সময়ত সদায় ভাৰত চৰকাৰৰ ‘Silk Mark’ ল’গ’ চাই কিনিব। ই খাঁটি চিল্কৰ গেৰাণ্টী দিয়ে।
বোৱাৰ অসংগতি: যিহেতু ই হেণ্ডলুমত তৈয়াৰ কৰা হয়, সেয়েহে খুব সুক্ষ্মভাৱে চালে বোৱাৰ মাজত সামান্য অসমান ভাৱ বা সৰু সৰু গাঁঠি চকুত পৰিব পাৰে, যিবোৰ মেচিনত তৈয়াৰী কাপোৰত নাথাকে।
ৰক্ষণাবেক্ষণ বা যতন লোৱাৰ উপায়
সঠিক যতন ল’লে মুগা চিল্ক এশ বছৰতকৈয়ো অধিক কাল টিকিব পাৰে
*ধোৱা (Washing):
প্ৰথম কেইবাৰমান ড্ৰাই ক্লিন (Dry Clean) কৰোৱাই আটাইতকৈ ভাল। ঘৰতে ধুব বিচাৰিলে সামান্য ঠাণ্ডা পানী আৰু অতি মৃদু চেম্পু বা ৰীঠা ব্যৱহাৰ কৰক। কেতিয়াও ডিটাৰ্জেণ্টেৰে ঘঁহি নিধুব। ধোৱাৰ পিছত পানী চেপি নুলিয়াব, বৰঞ্চ এখন টাৱেলত মেৰিয়াই অতিৰিক্ত পানীখিনি শুষি লৈ ছাঁ পৰা ঠাইত শুকুৱাবলৈ দিয়ক।
*ইস্ত্ৰি কৰা (Ironing):
পোনপটীয়াকৈ অতি গৰম ইস্ত্ৰি কাপোৰত নলগাব। কাপোৰখন সামান্য তিতা থকা অৱস্থাত ওলোটা ফালৰ পৰা পাতল তাপত ইস্ত্ৰি কৰক। আটাইতকৈ ভাল হয় যদি ওপৰত এখন পাতল কপাহী কাপোৰ ৰাখি তাৰ ওপৰৰে ইস্ত্ৰি কৰে।
*সংৰক্ষণ (Storage):
প্লাষ্টিকৰ পেকেটত মুগা শাৰী নাৰাখিব; ইয়াৰ ফলত চিল্কৰ আঁহ নষ্ট হৈ যায়। সদায় কপাহী বগা কাপোৰ বা মচলিন কাপোৰত মেৰিয়াই ৰাখিব। মাজে মাজে (৩-৪ মাহৰ অন্তৰে অন্তৰে) আলমাৰীৰ পৰা উলিয়াই ছাঁত বতাহ লগাব আৰু ভাঁজ সলনি কৰি ৰাখিব। একেটা ভাঁজতে বহুত দিন থাকিলে কাপোৰত দাগ পৰি যাব পাৰে।
*পাৰফিউম আৰু নেপথেলিন:
পোনপটীয়াকৈ শাৰীত পাৰফিউম নাছটিয়াব, ইয়াৰ ফলত চিল্কৰ ৰং নষ্ট হ’ব পাৰে। ইয়াৰ উপৰিও নেপথেলিন বল পোনে পোনে কাপোৰৰ স্পৰ্শলৈ নহাটোৱেই ভাল।
মুগা সূতাৰ দাম প্ৰতি কেজিত ৫০,০০০ টকা হ’লেও কিছুমান শাড়ীৰ দাম ইমান কম কিয় হয়?
যদি কোনো সাঁজ বা শাড়ী ১০০% খাঁটি মুগা চিল্ক (Pure Muga Silk) ৰে তৈয়াৰ কৰা হয়, তেন্তে তাৰ দাম কেতিয়াও কম হ’ব নোৱাৰে। এখন আচল মুগা শাড়ীৰ দাম সাধাৰণতে ৪০,০০০ ৰ পৰা ৫০,০০০ টকাৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কেইবা লাখ টকা পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।
বজাৰত যিবোৰ মুগা শাড়ী কম দামত পোৱা যায়, তাৰ মূল কাৰণবোৰ হ’ল:
- সূতাৰ মিশ্ৰণ (Blending): উৎপাদন খৰচ কমাবলৈ শিপিনীসকলে বহু সময়ত দীঘ (Warp) বা বাণি (Weft)-ৰ যিকোনো এফালে খাঁটি মুগা সূতা আৰু আনফালে কম দামী চিল্ক (যেনে তচৰ, মালবেৰী বা এৰী চিল্ক) অথবা কপাহী (Cotton) সূতা ব্যৱহাৰ কৰে।
- চেমি-মুগা (Semi-Muga): বজাৰত বহু সময়ত কৃত্ৰিম চিল্ক বা পলিএষ্টাৰ মিশ্ৰিত সূতাৰে মুগা চিল্কৰ দৰে দেখাত শাড়ী তৈয়াৰ কৰা হয়, যাৰ দাম যথেষ্ট কম।
- পাৱাৰলুম বনাম হেণ্ডলুম: খাঁটি মুগা শাড়ী সাধাৰণতে হাতেৰে বোৱা (Handloom) হয়, যিটো অতি সময়সাপেক্ষ। কিন্তু কম দামী শাড়ীবোৰ আধুনিক পাৱাৰলুমত (Powerloom) সোনকালে তৈয়াৰ কৰা হয়, যাৰ ফলত উৎপাদন খৰচ হ্ৰাস পায়।
এখন মুগা চিল্কৰ শাড়ী তৈয়াৰ কৰিবলৈ কিমান পৰিমাণৰ সূতাৰ প্ৰয়োজন হয়?
- এখন সাধাৰণ মাপৰ (৫.৫ ৰ পৰা ৬ মিটাৰ) মুগা চিল্কৰ শাড়ী তৈয়াৰ কৰিবলৈ সাধাৰণতে ৪৫০ গ্ৰামৰ পৰা ৬০০ গ্ৰাম খাঁটি মুগা সূতাৰ প্ৰয়োজন হয়।
- শাড়ীখনৰ বোৱন যদি অতি ঘন হয় বা তাত যদি গধুৰ বুটা/জৰীৰ কাম (Heavy Design) থাকে, তেন্তে সূতাৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পাই ৭০০ গ্ৰামৰ পৰা ৮০০ গ্ৰাম পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।
এক জৰুৰী সতৰ্কবাৰ্তা
জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত এই বিশেষ ৰেচম পোকবোৰ এতিয়া বিলুপ্তিৰ পথত। ধাৰণা কৰা হৈছে যে, আগন্তুক ১০-১৫ বছৰৰ ভিতৰত মুগা চিল্ক পৃথিৱীৰ পৰা বিলুপ্ত হৈ যাব পাৰে। সেয়েহে এখন মুগা শাৰী সংগ্ৰহত ৰখা মানে ইতিহাসৰ এক বিলুপ্তপ্ৰায় অংশক ধাৰণ কৰা। Vunavya-ৰ উদ্দেশ্য হ’ল এই মহান ঐতিহ্যক আপোনালোকৰ আগত সঠিক আৰু বিশুদ্ধ ৰূপত উপস্থাপন কৰা।