অসমৰ হেৰোৱা ৰত্ন: ‘বৃন্দাৱনী বস্ত্ৰ’ৰ আধ্যাত্মিক আৰু ঐতিহাসিক বয়ন
Read this in – English/বাংলা/हिन्दी
অসমৰ তাঁতশিল্পৰ কথা ক’লেই আমাৰ চকুৰ আগত ভাঁহি উঠে মুগা বা পাত চিল্কৰ স্নিগ্ধ ৰূপ। কিন্তু অসমৰ শিপিনীসকলৰ দক্ষতা কেৱল সাজপাৰ নিৰ্মাণৰ মাজতেই আৱদ্ধ নাছিল, ই আধ্যাত্মিকতাৰ এক চৰম শিখৰো স্পৰ্শ কৰিছিল। আজি Vunavya-ৰ এই ঐতিহাসিক ব্লগত আমি আলোচনা কৰিম ১৬শ শতিকাৰ এনে এক বিস্ময়কৰ সৃষ্টিৰ কথা, যিয়ে অসমৰ বয়ন শিল্পক সমগ্ৰ বিশ্বৰ দৰবাৰত এক অনন্য স্বীকৃতি দিছে। সেই অমূল্য ৰত্নটিৰ নামেই হ’ল— বৃন্দাৱনী বস্ত্ৰ।
বৃন্দাৱনী বস্ত্ৰ কি?
‘বৃন্দাৱনী বস্ত্ৰ’ হ’ল ১৬শ শতিকাত বোৱা এখন বিশাল চিল্কৰ কাপোৰ বা টেপেষ্ট্ৰী (Tapestry), যাৰ বুকুত অতি নিপুণভাৱে সুতাৰ মাজেৰে ফুটাই তোলা হৈছিল ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ বৃন্দাবনৰ নানা লীলা। ই কোনো সাধাৰণ এমব্ৰয়ডাৰী বা সুতাৰ কাম নাছিল, বৰঞ্চ তাঁতশালত প্ৰত্যক্ষভাৱে বোৱা এখন যাদুকৰী কেনভাছ আছিল।
মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু এই বস্ত্ৰৰ সৃষ্টি
এই মহাকাব্যিক বস্ত্ৰটি সৃষ্টিৰ আঁৰত আছে অসমৰ নৱবৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তক আৰু সমাজ সংস্কাৰক, মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ।
ইতিহাসৰ পৰা জনা যায় যে, কোচ ৰাজবংশৰ বীৰ সেনাপতি চিলাৰায়ে (Chilarai) শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱক শ্ৰীকৃষ্ণৰ বৃন্দাবন লীলা কাপোৰৰ ওপৰত ফুটাই তুলিবলৈ অনুৰোধ জনাইছিল। শংকৰদেৱে এই বিশাল দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে। তেওঁ নিজে এই কাপোৰৰ আৰ্হি বা মটিফসমূহ প্ৰস্তুত কৰে আৰু অসমৰ বৰপেটা অঞ্চলৰ তাঁতকুচিত প্ৰায় ১২০ গৰাকী নিপুণ শিপিনীক এই কামৰ বাবে নিযুক্তি দিয়ে। ধাৰাবাহিকভাৱে এবছৰৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ অন্তত এই যাদুকৰী বস্ত্ৰটি নিৰ্মাণ হয়, যাৰ দৈৰ্ঘ্য আছিল প্ৰায় ১২০ হাত আৰু প্ৰস্থ আছিল ৬০ হাত!
সুতাৰ বয়নত কৃষ্ণৰ লীলা
বৃন্দাৱনী বস্ত্ৰৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আকৰ্ষণ আছিল ইয়াৰ নিখুঁত বয়ন। ৰঙীন চিল্কৰ সুতা—বিশেষকৈ ৰঙা, ক’লা, বগা, হালধীয়া আৰু সেউজীয়া ৰঙৰ সুতা ব্যৱহাৰ কৰি এই বস্ত্ৰটি বোৱা হৈছিল। ইয়াত কৃষ্ণৰ জীৱনৰ নানা উল্লেখযোগ্য ঘটনা, যেনে:
- কালীয় দমন (Kaliya Daman)
- বকাসুৰ বধ
- বস্ত্ৰহৰণ লীলা
- গোপীসকলৰ সতে ৰাসলীলা
অতি সূক্ষ্মভাৱে তাঁতৰ সহায়ত ফুটাই তোলা হৈছিল। কেৱল ছবিয়েই নহয়, ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰাচীন অসমীয়া লিপিত শ্লোকো বোৱা আছিল, যিয়ে সেইকালৰ শিপিনীসকলৰ অবিশ্বাস্য দক্ষতাৰ প্ৰমাণ দিয়ে।
বৰ্তমান ক’ত আছে এই অমূল্য সম্পদ?
দুখজনক হ’লেও সঁচা যে, শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ তত্ত্বাৱধানত বোৱা সেই মূল বৃন্দাৱনী বস্ত্ৰটি আজি আৰু সম্পূৰ্ণ অৱস্থাত ভাৰতত নাই। সময়ৰ লগে লগে ই খণ্ড খণ্ড হৈ পৰে আৰু ইয়াৰ বৃহৎ অংশ ইউৰোপলৈ গুচি যায়। বৰ্তমান এই ঐতিহাসিক বস্ত্ৰৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু বিখ্যাত অংশটি লণ্ডনৰ ব্ৰিটিছ মিউজিয়ামত (British Museum) সংৰক্ষিত হৈ আছে।
উপসংহাৰ
বৃন্দাৱনী বস্ত্ৰ কেৱল এখন কাপোৰ নহয়, ই অসমৰ শিপিনীসকলৰ মেধা, ধৈৰ্য আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰতি ভক্তিৰ এক চূড়ান্ত নিদৰ্শন। Vunavya-ই অসমৰ এই হেৰাই যোৱা ৰত্ন আৰু শিপিনীসকলৰ এই অবিস্মৰণীয় ইতিহাসক গভীৰ শ্ৰদ্ধাৰে সোঁৱৰণ কৰে।