বংগৰ পৰম্পৰাগত তাঁতশাল বনাম অসমৰ যাদুকৰী ‘লয়েন লুম’ আৰু ‘থ্ৰ’-শ্বাটল’

বংগৰ গৰ্ত তাঁত আৰু অসমৰ প্ৰাচীন লয়েন লুম আৰু থ্ৰ’-শ্বাটল তাঁতৰ গাঁথনিগত তথা কাৰিকৰী পাৰ্থক্য আৰু ইয়াৰ বয়ন শৈলী বিতংভাৱে জানক।

Read this in – English /हिन्दी /বাংলা

এখন নিখুঁত হেণ্ডলোম শাৰী বা মেখেলা চাদৰৰ ভাঁজে ভাঁজে হেণ্ডলোম শিপিনীৰ দক্ষতা লুকাই থাকে। কিন্তু এই দক্ষতা প্ৰকাশ পায় যিটো যন্ত্ৰৰ জৰিয়তে, সেয়া হ’ল তাঁতশাল বা লুম (Loom)। সমগ্ৰ ভাৰতৰে বিভিন্ন ৰাজ্যৰ ভৌগোলিক পৰিৱেশ আৰু কাপোৰৰ প্ৰকাৰ অনুসৰি এই তাঁতশালৰ গাঁথনিৰ বিশাল বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়। আজ Vunavya-ৰ এই বিশেষ কাৰিকৰী ব্লগত আমি আলোচনা কৰিম আমাৰ বংগৰ পৰম্পৰাগত তাঁত গাঁথনিৰ সৈতে অসমৰ বিখ্যাত ‘লয়েন লুম’ (Loin Loom) বা কঁকালত বন্ধা তাঁতশাল আৰু ‘থ্ৰ’-শ্বাটল’ (Throw-shuttle) তাঁতৰ আচল গাঁথনিগত আৰু মেকানিক্যাল পাৰ্থক্যৰ বিষয়ে।

১. বংগৰ পৰম্পৰাগত তাঁত গাঁথনি: গৰ্ত তাঁত (Pit Loom) আৰু ফ্ৰেম তাঁত (Frame Loom)

বংগত সাধাৰণতে দুই ধৰণৰ তাঁত বেছিকৈ দেখা যায়— গৰ্ত তাঁত (Pit Loom) আৰু ফ্ৰেম তাঁত (Frame Loom)।

• গাঁথনি আৰু মেকানিক্স: গৰ্ত তাঁতৰ ক্ষেত্ৰত শিপিনীৰ ভৰিৰ তলত এটা গৰ্ত খান্দি তাত পেডেল বা ‘পাৱৰি’ (Treadles) বহুওৱা থাকে। শিপিনীয়ে মাটিত বহি ভৰি তললৈ ওলমাই পেডেলৰ সহায়ত ‘টানা’ বা ৱাৰ্প (Warp) সূতাৰ শেড বা ফাঁক তৈয়াৰ কৰে।
• মাকুৰ গতি: ইয়াত সাধাৰণতে ‘ফ্লাই-শ্বাটল’ (Fly-shuttle) প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এদাল জৰী বা হেণ্ডেল টানিলেই মাকুটো চকুৰ পলকতে কাপোৰৰ এটা মূৰৰ পৰা আনটো মূৰলৈ লৰি যায়।
• বৈশিষ্ট্য: এই তাঁতৰ গাঁথনি საკმაოდ ডাঙৰ আৰু স্থায়ী কাঠৰ ফ্ৰেমৰ ওপৰত থিয় হৈ থাকে। ইয়াৰ জৰিয়তে জামদানী বা তাঁতৰ শাৰীৰ দৰে বহল কাপোৰ অতি দ্ৰুতগতিত বোৱা সম্ভৱ।

২. অসমৰ প্ৰাচীন ‘লয়েন লুম’ (Loin Loom) বা কঁকালত বন্ধা তাঁতশাল

পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ জনজাতিসকলৰ বয়ন শিল্পৰ এক অবিস্মৰণীয় আৰু প্ৰাচীনতম নিদৰ্শন হ’ল লয়েন লুম (Loin Loom), যাক ‘কঁকালত বন্ধা তাঁতশাল’ বা ‘বেকষ্ট্ৰেপ লুম’ (Backstrap Loom) বুলিও কোৱা হয়। অসমৰ পাহাৰীয়া উপজাতি আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহত এই তাঁতশাল বহুলভাৱে ব্যৱহৃত।

• অদ্ভুত মেকানিক্স আৰু মানৱ শৰীৰৰ সংযোগ: এই তাঁতশালৰ কোনো স্থায়ী কাঠৰ ফ্ৰেম বা গৰ্ত নাথাকে। ই সম্পূৰ্ণ পৰ্টেবুল বা বহনযোগ্য। টানা সূতাৰ (Warp) এটা মূৰ ঘৰৰ বেৰ, খুঁটি বা বাঁহৰ সৈতে টানকৈ বন্ধা থাকে। আৰু আনটো মূৰ শিপিনীৰ কঁকালৰ চাৰিওফালে এখন চামৰা বা কাপোৰৰ বেল্ট (Strap/Loin) দি বন্ধা থাকে।
• টান নিয়ন্ত্ৰণ (Tension Control): এই তাঁতৰ আটাইতকৈ বিস্ময়কৰ দিশটো হ’ল সূতাৰ টান বা টেনচন নিয়ন্ত্ৰণ। শিপিনীয়ে যেতিয়া মাটিত ভৰি মেলি বহে আৰু নিজৰ শৰীৰটো পিছফালে হলাই দিয়ে (Leaning back), তেতিয়া সূতা টান হৈ পৰে। আকৌ শৰীৰটো আগলৈ আনিলে সূতা আলগা হয়। অৰ্থাৎ, ইয়াত শিপিনীৰ নিজৰ শৰীৰেই তাঁতশালৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।
• বয়ন আৰু সীমাবদ্ধতা: ইয়াত কোনো পেডেল নাথাকে। এডাল কাঠৰ তৰোৱালৰ দৰে বাতা (Beater/Sword) দি সূতা হেঁচি হেঁচি ঠাহ খোৱা হয়। এই তাঁতশালত বৰ বহল কাপোৰ বব নোৱাৰি। কিন্তু ইয়াৰ বয়ন ইমান ঘন আৰু মজবুত হয় যে জ্যামিতিক মটিফসমূহ কাপোৰৰ ওপৰত ত্ৰিমাত্ৰিক ৰূপত জিলিকি উঠে। মিচিং বা কাৰ্বি টেক্সটাইল এই তাঁতশালতে বোৱা হয়।

৩. থ্ৰ’-শ্বাটল তাঁত (Throw-shuttle Loom): অসমৰ চিল্কৰ প্ৰাণ

অসমৰ ভৈয়াম বা সমতল অঞ্চলত, বিশেষকৈ শুৱালকুছিত মুগা বা পাট চিল্ক ববৰ বাবে যি পৰম্পৰাগত তাঁত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, সেয়া হ’ল থ্ৰ’-শ্বাটল তাঁত (Throw-shuttle Loom)।

• গাঁথনিগত পাৰ্থক্য: ই দেখিবলৈ বংগৰ ফ্ৰেম তাঁতৰ দৰেই, কিন্তু ইয়াৰ মাকু (Shuttle) চলাচল কৰা পদ্ধতি সম্পূৰ্ণ বেলেগ। ফ্লাই-শ্বাটলৰ দৰে ইয়াত কোনো জৰী টানি মাকু চলোৱা নাহয়।
• বয়ন কৌশল: শিপিনীয়ে নিজৰ হাতেৰে মাকুটো ধৰি সূতাৰ ফাঁকৰ (Shed) এফালৰ পৰা আনফালে দলিয়াই (Throw) দিব লাগে আৰু আনটো হাতেৰে তাক ধৰিব লাগে।
• সুবিধা আৰু সময়: এই পদ্ধতিত কাপোৰ ববৰ বাবে সময় বহুত বেছি লাগে। কিন্তু ইয়াৰ ডাঙৰ সুবিধাটো হ’ল, মাকু হাতেৰে চলোৱাৰ বাবে কাপোৰৰ মাজত অতি নিখুঁত আৰু জটিল ডিজাইনৰ মটিফ বা বুটা বছা অতি উজু হৈ পৰে। অসমৰ পৰম্পৰাগত মেখেলা চাদৰৰ নিখুঁত সাবেকী কাৰুকাৰ্য এই থ্ৰ’-শ্বাটল তাঁতৰ মাধ্যমেৰেই আটাইতকৈ ধুনীয়াকৈ ফুটাই তুলিব পাৰি।

এক নজৰে গাঁথনিগত তুলনা (Technical Comparison):

বৈশিষ্ট্য	বংগৰ তাঁত (Pit/Frame)	অসমৰ লয়েন লুম (Loin Loom)	অসমৰ থ্ৰ’-শ্বাটল তাঁত
গাঁথনি	স্থায়ী কাঠৰ ফ্ৰেম আৰু গৰ্ত থাকে	কোনো স্থায়ী ফ্ৰেম নাই, বহনযোগ্য	স্থায়ী কাঠৰ ফ্ৰেম থাকে
টান নিয়ন্ত্ৰণ	মেকানিকেল ৰোলাৰ দ্বাৰা	শিপিনীৰ শৰীৰৰ লৰচৰ দ্বাৰা	মেকানিকেল ৰোলাৰ দ্বাৰা
মাকুৰ ব্যৱহাৰ	ফ্লাই-শ্বাটল (জৰী টানি দ্ৰুত গতিত)	হাতৰ সহায়ত কাঠি বা মাকু সুমুৱাই	থ্ৰ’-শ্বাটল (হাতেৰে দলিয়াই চলোৱা হয়)
কাপোৰৰ ধৰণ	বহল শাৰী আৰু পাতল টেক্সচাৰ (তাঁত/জামদানী)	সৰু বহল, গধূৰ আৰু অত্যন্ত ঘন বয়ন	মজলীয়া বহল আৰু প্ৰিমিয়াম চিল্ক (মুগা/পাট)

উপসংহাৰ

বংগৰ তাঁত য’ত গতি, বহল বহৰ আৰু সূক্ষ্ম সূতাৰ কামৰ বাবে বিখ্যাত, তাত অসমৰ লয়েন লুম মানৱ শৰীৰ আৰু প্ৰকৃতিৰ এক আদিম মেকানিক্যাল মিলন আৰু থ্ৰ’-শ্বাটল হ’ল চৰম ধৈৰ্যৰ এক অনন্য নিদৰ্শন। Vunavyaই কেৱল কাপোৰৰ ব্যৱসায়েই নকৰে, কাৰিগৰসকলৰ এই কাৰিকৰী শ্ৰম আৰু পৰম্পৰাগত যন্ত্ৰপাতিৰ প্ৰতি গভীৰ শ্ৰদ্ধা জ্ঞাপন কৰে।