উত্তৰ বংগৰ পাহাৰীয়া ঐতিহ্য: দাৰ্জিলিং আৰু কালিম্পঙৰ প্ৰাচীন লেপচা বুনন (Lepcha Weaves) | Vunavya
Read this in – English / हिन्दी /বাংলা
উত্তৰ বংগৰ পাহাৰ বুলি কলেই আমাৰ চকুৰ সন্মুখত ভাঁহি উঠে কুঁৱলীৰে আবৃত দাৰ্জিলিং বা কালিম্পঙৰ মায়াবী ৰূপ আৰু সুগন্ধি চাহ। কিন্তু এই হিমালয়ৰ কোলাতেই হেৰাই নোযোৱাকৈ ৰৈছে ভাৰতৰ অন্যতম প্ৰাচীন আৰু বৈচিত্ৰ্যময় এক বয়ন শিল্প— ‘লেপচা বুনন’ (Lepcha Weaves)। উত্তৰ বংগৰ আদি বাসিন্দা লেপচা সম্প্ৰদায়ৰ মহিলাসকলে যুগ যুগ ধৰি সম্পূৰ্ণ নিজস্ব শৈলীৰে এই কাপোৰ বৈ আহিছে। আজ Vunavya-ৰ এই ব্লগত আমি অন্বেষণ কৰিম এই লেপচা বুননৰ প্ৰাচীন কাৰিকৰী নক্সা, ইয়াৰ অনন্য ৰং আৰু কেনেকৈ এটা সাধাৰণ ‘বেকষ্ট্ৰেপ লুম’ (Backstrap Loom) ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা হয় অসাধাৰণ পাহাৰীয়া টেক্সটাইল।
১. বেকষ্ট্ৰেপ লুম (Backstrap Loom): মানৱ শৰীৰৰ সৈতে তাঁতৰ মিলন
অসমৰ লয়েন লুমৰ দৰেই, লেপচা বুননৰ মূল ভিত্তি হ’ল ‘বেকষ্ট্ৰেপ লুম’ বা কঁকালত বন্ধা তাঁতশাল। লেপচা ভাষাত এই পৰম্পৰাগত তাঁতক কোৱা হয় ‘কি’ (Kee)।
- কৌশল আৰু মেকানিক্স: এই তাঁতৰ কোনো চিৰস্থায়ী কাঠৰ গাঁথনি বা ফ্ৰেম নাথাকে। টানা সূতাৰ এটা মূৰ ঘৰৰ বেৰ বা খুঁটিৰ সৈতে টানকৈ বান্ধি ৰখা হয়, আৰু আনটো মূৰ শিপিনীৰ কঁকালৰ পিছফালে এখন চামৰা বা কাপোৰৰ বেল্টৰ সহায়ত আৱদ্ধ কৰি ৰখা হয়। শিপিনীয়ে যেতিয়া মাটিত ভৰি মেলি বহে আৰু নিজৰ শৰীৰটো সামান্য পিছফালে হলাই দিয়ে, তেতিয়াহে সূতা টান হৈ পৰে।
- ধৈৰ্যৰ বয়ন: ইয়াত কোনো যান্ত্ৰিক মাকু নাথাকে। বাঁহৰ কাঠি আৰু কাঠৰ তৈয়াৰী এবিধ তৰোৱাল আকৃতিৰ বাতা (Beater) ব্যৱহাৰ কৰি সূতাবোৰ হাতৰ সহায়ত এটা এটাকৈ সুমুৱাই অত্যন্ত ঘনকৈ ঠাহ খুৱাই বোৱা হয়।
২. সূতাৰ উৎস আৰু ৰঙৰ পৰম্পৰা
প্ৰাচীন কালত লেপচাসকলে কপাহ খেতি কৰা নাছিল। তেতিয়া তেওঁলোকে পাহাৰৰ হাবিত উৎপন্ন হোৱা এবিধ বনৰীয়া সিস্নু গছ (Nettle বা স্থানীয় ভাষাত ‘সিসনু’) আৰু গছৰ বাকলিৰ পৰা অতি সূক্ষ্ম আঁহ উলিয়াই সূতা প্ৰস্তুত কৰিছিল।
- ৰঙৰ ব্যৱহাৰ: লেপচা বুননৰ কাপোৰবোৰ চালেই চিনিব পাৰি ইয়াৰ উজ্জ্বল ৰঙৰ বিন্যাসৰ বাবে। পৰম্পৰাগতভাৱে তেওঁলোকে গাঢ় নীলা, ৰঙা, হালধীয়া, বগা আৰু ক’লা ৰঙৰ সূতা বেছিকৈ ব্যৱহাৰ কৰে।
- প্ৰাকৃতিক ৰঞ্জক: অতীতত এই ৰঙবোৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰাকৃতিকভাৱে তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। যেনে— নীলা ৰঙৰ বাবে বনৰীয়া নীলা পাত, ক’লা-মুগা ৰঙৰ বাবে আখৰোটৰ বাকলি আৰু হালধীয়াৰ বাবে কেঁচা হালধি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
৩. লেপচা বুননৰ বৈশিষ্ট্য: উলম্ব ৰেখা আৰু জ্যামিতিক মটিফ
লেপচা কাপোৰৰ মূল নক্সাই হ’ল উলম্ব ষ্ট্ৰাইপ বা ঠিয় ৰেখা (Vertical Stripes)। কাপোৰৰ ওপৰত বহল আৰু সৰু ৰেখাবোৰ ইখনৰ পিছত সিখনকৈ এনেদৰে বোৱা হয়, যাৰ ফলত দূৰৰ পৰা চালে পাহাৰৰ ভাঁজ বা উপত্যকাৰ দৰে লাগে।
- পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাক: এই বয়নশৈলীৰে তৈয়াৰী কাপোৰেৰে লেপচা পুৰুষসকলে তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত পোছাক ‘থোকৰো-দুম’ (Thokro-Dum) তৈয়াৰ কৰে। আনহাতে মহিলাসকলে পিন্ধে ‘দুম-দুম’ (Dum-Dum) নামক এবিধ ধুনীয়া পোছাক। ইয়াৰ উপৰিও এই কাপোৰেৰে মজবুত মোনা (Jhora), আসন আৰু শীতকালীন চাদৰ তৈয়াৰ কৰা হয়।
উপসংহাৰ
উত্তৰ বংগৰ পাহাৰীয়া জনজাতিৰ এই লেপচা বুনন কেৱল এটা পোছাক নহয়, ই হিমালয়ৰ কোলাত জীয়াই থকা এক প্ৰাচীন সংস্কৃতিৰ জীৱন্ত দলিল। সকলো প্ৰত্যাহ্বানৰ মাজতো কালিম্পং আৰু দাৰ্জিলিংৰ লেপচা মহিলাসকলে নিজৰ এই প্ৰাচীন শিল্পক জীয়াই ৰাখিছে। সূতাৰ বয়নত প্ৰকৃতিৰ এই অপূৰ্ব ৰূপক বিশ্বৰ দৰবাৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ Vunavya সদায় সচেষ্ট।